+ Udmurcja.pl + kultura + obrzęd Jyr-pyd śoton

Na naszej stronie nie mogło zabraknąć tekstów dotyczących etnografii i folkloru Udmurtów, którzy są o wiele bardziej przywiązani do swojej tradycyjnej kultury niż którykolwiek inny naród żyjący z nimi po sąsiedzku. Jednym z najbardziej intrygujących elementów tej kultury są bez wątpienia liczne wątki pogańskie zachowane w systemie wierzeń. Tylko w niewielkim stopniu został on dotknięty wpływami prawosławia.

Pogański obrzęd opisany w prezentowanym poniżej artykule ukazuje kilka cech religijności dzisiejszych Udmurtów. Istotną rolę odgrywa w niej kult przodków, szczególnie niezwykły szacunek wobec rodziców, lęk przed siłami nieczystymi oraz poszukiwanie harmonii z przyrodą, której każda cząstka posiada swoją duszę.

wieś Wyl Tigyrmen

Autorem artykułu jest student filologii udmurckiej Uniwersytetu w Iżewsku Nikołaj Anisimow, człowiek niezwykle zaangażowany w pielęgnowanie tradycyjnej kultury udmurckiej. Opisywany obrzęd odbywa się w jego rodzinnej wsi Wyl Tigyrmen (rosyjska nazwa Dubrowsk), leżącej na południowym skraju Udmurcji, przy samej granicy z Republiką Tatarstan. Sam Nikołaj określa swoje poglądy religijne jako synkretyczne, w których elementy prawosławia ustępują jednak dawnym pogańskim wierzeniom. Opiekunem naukowym pracy była dr Galina Głuchowa, literaturoznawca i etnograf.

Z myślą o uczących się języka udmurckiego obok polskiego tłumaczenia zamieszczamy także oryginalną wersję artykułu!

Выль Тӥгырмен гуртысь йыр-пыд сётон йылол

wieś Wyl Tigyrmen

Кияса ёрос туала тодосчиослы тужгес но тунсыко луэ вашкала сям-йылолъёссэ туннэ нуналозь воземеныз. Кылсярысь, Выль Тӥгырмен (Дубровск) гуртын возиське на одӥгез вашкала йылол – кулэм беразы чыжы-выжыослы йыр-пыд сетон сям. Та йылол сярысь но солэн кулэлыкез сярысь лыдзыны быгатиськом портэм тодосчиослэн ужъёсысьтызы: Г. Е. Верещагинлэсь, В. Е. Владыкинлэсь, Т. Г. Владыкиналэсь, Л. С. Христолюбовалэсь но мукетъёсызлэсь.

Йыр-пыд сётон ортчыто адями кулэм бере, одиг но солэсь трос ар ортчыса. «Одӥг ар ке но оз ортчы на, йыр-пыд сётыны уг яра, умойлы уз луы», - шуэ М.П. Никонова.

Кулэм муртъёслы, пе, йыр-пыд сетыны кулэ, сопал дуннеын но пудо-животъёсын мед улозы, медаз вожъяське но ванё мед луозы, шуо мойыос. Гуртамы та йылол ортчытиське бер сизьыл, куке пудоез вандыны кутско. Ортчыто Вуж Выль арозь, одно ик суббота нуналэ. Чемгес луылэ толсур толэзе. «Йыр-пыд сёто куинь ар ортчем бере, Вуж Выль арозь, гон вырӟьытозь», - вера А. П. Беспалова.

Выль Тӥгырмен гуртын йыр-пыд сётон йылоллэн вань аслаз аспортэмлыкъёсыз. Соин ик, та веранам мон тыршо эскерыны со аспортэмлыкъёсты. Нырысь ик, пусйыны кулэ та гуртысь созэ, кудизъя сям-йылолэз эскерыса, сое люкыны луоно коня ке этапъёслы:

  1. дасяськон
  2. азьвыл нунал
  3. йыр-пыд сётон

I этап – дасяськон:

Йыр-пыд сётон азьын юромо вань юрт котырез утялто, сузяло. Одно ик коркаез  мисько но пичи гинэ одиг интытиз миськытэк кельто, кулэм муртлэн, пе,  ымнырыз медаз гожмаськы. Та пумысен тазьы верало: «[Кулэм муртлэсь нимзэ верало] вождэ эн вайы. Тани тыныд но кельтӥськом миськы, утялты. Эн йыркуръяськы». Пичиесь диськутъёс (мунёос) вурыса дасяло, пиосмурт дись но нылкышномурт дись вуро, озьы ик вурыса дасяло на уксё яньчик (пичи пуйы), кытчы берло куяськыкузы миськем уксёез тыро.

II этап – азьвыл нунал:

Таиз этап дыръя, йыр-пыд сётон нуналлэн азьпалаз болякез отьыса ветло, мунчое пыро.

III этап – йыр-пыд сётон:

Ӵуказеяз вазь чукна султо, кышномурт пораськыны кутске, пиосмуртъёс пудоез вандо. Пурты улэ эстиське бӧлякысь пиосмурт.

Кулэм мурт пиосмурт ке, сопал дуннеын улыны валлэсь йырзэ-пыдзэ сётылиллям, туала арын – ошпилэсь, нош кышномуртлы – скаллэсь, ветыллэсь яке кунянлэсь.

Пудоез вандон азьын, пиосмурт Инмарлы вазиське (кулэм муртлэсь нимзэ вераса): «Осто, Инмаре кылчинэ, бакель кар, Инмаре! Уллань сётӥськом ар возьмам валдэ (скалдэ). [Пиосмуртлэсь яке кышномуртлэсь нимзэ верало]. Азяд мед усёз. Иназ мед мыноз».

А.П. Беспаловалэн верамезъя, пудоез вандыку верало, пе, таче кылъёсты: «Анай-атайлэн йылолыз. [Пиосмуртлэсь яке кышномуртлэсь нимзэ верало] Азяд мед усёз. Иназ мед мыноз».

Собере  шыд, жук позьто. Йырез позьтэм бере качало, лы гинэ мед кылёз, вань сильзэ жок вылэ пукто. Нош пыдъёсты, пе, уг позьто. Та нуналэ шулдыръяськыны уг лэзё вылэм, нош кин ке эктиз ке, азвесь уксё куштыны кулэ вылэм, «ымдэ-нырдэ уть» шуыса.

Нырысь куясько азьло кулэмъёслы. Куяське болякысь тужгес но мойыэз кышномурт яке пиосмурт. Кышномурт ке куяське, со одно ик кулэ ас вылаз фуфайка яке куртка дисяны, нош пиосмурт - картуз яке изьы. Таче дисяськонлэн вань магической функциез, озьы, пе, утисько урод, сьод кужымъёслэсь. Куяськись мурт куяськыкуз нырысь ик вера нимзэ со адямилэсь, кудиз азьло улиз та коркан, нош берло вера ини ваньмызлэсь кулэмъёслэсь нимъёссэс, кудъёссэ тодаз ваё. Куяськемлэн пумаз ваньзэс огазеяса верало: «Вождэс эн вае песянос, песятос. Ваньды огиньын люкаське, сие-юэ. Кинэ ой вера вождэс эн вае. Песянос, песятос чиданлык, татулык (тупаса улон), тазалык сётэ. Азяды мед усёз, иназ мед мыноз».

Собере куяськись куяськемен тэркыез кыре поттэ но, кылъёс вераса, шунды пуксён пала кымалтыса кельтэ.

Берло куясько выль кулэмлы. Куяськон тэркыез  интыяло жок пуме. Тэркы дуре яке  куяськем полы нянь вылэ сюсьтыл жуато. Нырысь ик куяське кулэм муртлэн  семьяез, берло - ваньмыз отем болякъёс. Ваньмыз кыче ке но кылъёс верало. Чемгес верало тазьы: «[Кулэм муртлэсь нимзэ верало] сопал дуннеын ӟеч ул, шудо лу, медад ёрмы. Азяд мед усёз. Иназ мед мыноз». Уксё янчике поно коня ке миськыса дасям ыргон уксёзэс. Со уксё, пе, кулэ луыны одно ик ыргон.  Поныкузы таче кылъёс верало: «[Кулэм пиосмуртлэсь яке кышномуртлэсь нимзэ верало]. Ванё, ӟеч ул сопал дуннеяд. Номырлы эн ёрмы, шулдыр, бай ул». Уксё янчикез поно куяськон тэркы возы (берло сое йыр-пыдэн чош нуо но нылпиослы люкыло). Йыр-пыдэз жок пумын яке пукон вылын возё. Куяськем бере сое выж шоры пукто.  Собере  жок сьоры пуксё, сио-юо. Ваньмыз лыктэм болякъёс жок сьорын пукыны тыршо, ванё, тыр мед улозы шуыса. Йыр-пыд сётонэ лыкто отем адямиос гинэ.

Табере дасясько келиськыны мыныны. Пиосмуртэз дисяло нылкышнолы юри вурыса дасям дисен, нош кышномуртэз - пиосмурт дисен. Куддыръя  дисяло кулэм муртлэсь ик нуллэм диськутсэ. Соос луо «выль кен» (пиосмурт) но «эмеспи» (нылкышно). Кисьтонлэн пумаз, лыосты бадзым тусьтые (азьло кудые) тырыса, со котырти кышномуртлы сюан гур кырзало, нош пиосмуртлы ярашон гур. «Эмеспи» но «выль кен» пуксё лыэн тырмытэм тэркы возы; соослы винаен бекче сёто, со бекчеез соос сектало люкаськем болякъёслы. «Сюанчиослы» чыртыосазы чушконъёс тыро. Собере  йыр-пыд азе миндэр кушто. Со вылэ нырысь пыдэсъяське со адями кин йыр-пыд сётэ. Со таче кылъёс вера: «Анаймы / атаймы тани, тыныд вал / скал сетӥськом ворттылы / кыскы. Ми, тау шуиськом тыныд утемед, вордэмед понна. Вождэ эн вайы ни милемлы, татулык (тупаса улон), тазалык сёт, уть милемыз. Сопал дуннеяд зеч, шулдыр, ёрмытэк ул. Та куяськеммы азяд мед усез, иназ мед мыноз.» Нош берло - кулэм муртлэн матысь адямиосыз. Ваньмыз сюан яке ярашон гуръёс кырӟало.

Ярашон гур

Ой бакель кар, бакель кар
сётылэм йыр-пыдмес.

Вордылэм но пиосыд
вал йыр-пыд сетэ.

Ум вунэтэ ми тонэ
айы ӟазегмы пузатозь,
ошмы кунян вайытозь.

Сектаськоды ке секталэ,
тужгес секталэ.

Милям гинэ сюлмамы
шудыса мед улоз.

Сюан гур

Нылкышнолы сюан гурез кырзало, татын ожыт гинэ портэмлыкез вань, со нырысети строфаын.

Ой бакель кар, бакель кар
сётылэм йыр-пыдмес.

Вордылэм но нылъёсыд
кыскон скалзэ сетэ...

Коркась потэмзылэсь азьло, келиськыны мынисьёс жок сьоры пуксьыло -  кулэмъёс сьоразы медаз нуэ шуыса. Коркае кельто болякысь пересь адямиез. Сое жок сьоры пукто но «тӧр бӧдья» нимало (пиосмуртлы – пиосмуртэз, кышномуртлы – кышномуртэз). Солы тор сюмыкен вина кельто. Куяськемен тэркыез поттэ болякысь мойы пиосмурт, кусказ айшет керттыса. Кускыз, пе, керттэмын мед луоз. Йыр-пыдэн куяськемез коркась потто шунды жужанлы пумит берыктиськыса. Кыре поттыса, салазкие (азьло дӧдьые) пукто. Лыос вылэ басма чукъёс, чебер вурем пичи дисьёс, векчи уксё тыро. Собере келиськыны мыно шур дуре (шай пала нуись сюрес кузя).

Эмеспиез (нылкышноез) но выль кенэз (пиосмуртэз), йыр-пыдэн чош салазкие пукто, гырлы кокаса, сюан яке ярашон гурен кырзаса мыно келиськон интые. Шур уллане интыяськыса тылско. Со котырти султыса келиськон кырзанъёс кырзало яке кулэм муртлэсь яратоно кырзанъёссэ. Пичиен сиён, вина веръято, иназ мед мыноз шуыса. Йыр-пыдлэсь пыдъёссэ азьёссэ азьлань каро, беръёссэ – берлань, йырез кымало вулы уллань быземъя. Йыр-пыдэз серметало, кулэм мурт нуыны мед быгатоз шуыса. Куяськемез но татчы ик кымаса кельто, тусьтыез но кельто. Уксё янчикысь уксёез нылпиослы люкыло. Тыл кысытозь кырзало, вина юо. Берпуметиез кошкись мойы пиосмурт тылскем бервылэ, музъем вылэ, тирен куинь кирос пуктэ котькудизлэсь келиськыны ветлэм муртлэсь нимзэ вераса. Нош кошкисьёслы берыкъяськыны (мышказы учкыны) уг  ни яра, ишанэз пе, адӟозы.

Йыр-пыдэз сётэм бере, нош ик гырлы кокаса берто та коркае ик. Бертисьёс азьын корказе пень кисьтаса дасяло, кулэмъёс медаз ни пыре, жобез медаз пыры, медаз кыльы шуыса. Удмуртъёс оско вал: пень сьод, жоб кужымъёслэсь уте шуыса.

Келиськыны ветлэм тирлыкъёссэс кыре кельто, тирлыкъёсын чош нокыче жоб медаз пыры шуыса.

Коркан келиськисьёсты пумита «тӧр-бӧдья». Со секта соосты, жок сьоры пуксьыны косэ. Но келиськисъёс пырем беразы нырысь ик гур борды йӧтско. Озьы, пе, вань жобзэ, вань сьод кужымъёсты бордысьтызы палэнто. Со бере гинэ пуксё жок сьоры но гань-гань сисько, но кырзало, кулэм муртэз тодазы вайыса.

Тазьы йылпумъяське одигез вашкала йылол – йыр-пыд сётон. Та йылол гуртамы чем ортчылэ. Арысь аре кинлэн ке но выжыяз буре ваё кулэм муртэ: ӟеч мед улозы сояз дуннеын, милемыз но мед утёзы шуыса.

Н. В. Анисимов
Научный руководитель – Г. А. Глухова

Obrzęd jyr-pyd śoton* ze wsi Wyl Tigyrmen

*) dosłownie: 'ofiarowanie łba i łapy'

Rejon Kijasowa dla współczesnych badaczy może być ciekawy z powodu przetrwania starodawnych obrzędów i zwyczajów. Tak na przykład we wsi Wyl Tigyrmen (ros. Dubrowsk) do dzisiaj zachował się jeden ze starych obrzędów – złożenie w ofierze zmarłym krewnym łba i łapy zwierzęcia. O samym zwyczaju i jego genezie możemy przeczytać w pracach kilku uczonych – G. E. Wereszczagina, B. E. Władykina, T. G. Władykiny, L. S. Christoljubowej i innych.

Obrzęd ofiary odbywa się rok po śmierci krewnego, a następnie jest powtarzany w kolejnych latach. "Jeżeli nie minie rok, nie wolno złożyć ofiary z łba i łapy, nie wyjdzie to na dobre" – mówi M. P. Nikonowa (82 lata).

Według starszych mieszkańców wsi ofiarę tę trzeba składać z myślą o zmarłych, aby na tamtym świecie (dosłownie: świecie, który jest po drugiej stronie) także mogli hodować zwierzęta, nie zazdrościli innym i żyli dostatnio. W naszej wsi obrzęd ten przeprowadza się późną jesienią, kiedy zaczyna się pora uboju bydła. Ofiara może być składana aż do Starego Nowego Roku (tj. do Nowego Roku według kalendarza juliańskiego), wyłącznie w sobotę. Obrzędu najczęściej dokonuje się w grudniu. "Ofiarę z łba i łapy składają co trzy lata, do dnia Starego Nowego Roku, do strzyżenia owiec" - opowiada A.P. Bespałowa (55 lat)

Wspomniany obrzęd we wsi Wyl Tigyrmen ma własne, swoiste cechy - w poniższej pracy postaram się zwrócić na nie szczególną uwagę. Mieszkaniec wsi, który sam obserwuje obrzęd, bez trudu może podzielić go na kilka etapów:

  1. przygotowanie
  2. przeddzień obrzędu
  3. złożenie ofiary
uczestnicy obrzędu

I etap - przygotowanie

Przed przystąpieniem do obrzędu ofiary łba i łapy należy uprzątnąć, oczyścić obejście. Bezwzględnie myje się wnętrze domu, zostawiając przy tym małe nieumyte miejsce, aby, jak mówią, twarz zmarłego nie pomarszczyła się. Mając to na uwadze zwracają się do zmarłego tymi słowy "[tu następuje imię zmarłego] wybacz. Oto tobie też zostawiamy miejsce, sam myj, sprzątaj. Nie gniewaj się". Szyją miniatury ubrań (lalki), naśladujące strój zarówno mężczyzny jak i kobiety, tak samo szyją mały woreczek (ukśo janczik – z tatarskiego: 'worek na pieniądze'), do którego wkładają umyte monety w celu złożenia ich w ofierze.

II etap - przeddzień obrzędu

W przeddzień złożenia ofiary chodzi się po domach i zaprasza bliższych i dalszych krewnych (boljak), kąpie się w domowej łaźni.

III etap - złożenie ofiary

Następnego dnia wstaje się wcześnie rano, kobieta zaczyna gotować, mężczyźni zabijają zwierzę. Ogień pod kotłem zapala zaproszony krewny – mężczyzna.

Jeżeli zmarły był mężczyzną, składało się dla niego zazwyczaj ofiarę z konia, choć w tym roku zwierzęciem ofiarnym jest byczek. Dla kobiety składa się ofiarę z dorosłej krowy, jałówki albo cielaka.

Bezpośrednio przed zarżnięciem zwierzęcia mężczyzna zwraca się do Boga: "Boże, błogosław [tu imię zmarłego], Boże! Składamy konia (krowę), na którego (którą) czekałeś przez rok. [tu imię zmarłego] niech trafi do ciebie. Niech idzie do nieba”.

Według A.P. Bespałowej zarzynając zwierzę wypowiada się te oto słowa: "Oto zwyczaj rodziców [tu imię zmarłego]. Niech trafi do ciebie. Niech idzie do nieba."

Następnie gotują zupę, kaszę. Po ugotowaniu głowy obierają zwierzę z mięsa, do kości, mięso w całości wykładają na stół. Ale łap nie gotują. Tego dnia zabraniano wszelkich zabaw, jeżeli ktoś zatańczył, musiał później wyrzucić srebrną monetę, wypowiadając przy tym słowa "Strzeż swoją twarz!".

Na początku składają ofiarę na rzecz tych krewnych, którzy zmarli dawniej. Ofiarnikiem jest najstarszy w rodzinie – kobieta lub mężczyzna. Jeżeli jest to kobieta, musi koniecznie ubrać się w fufajkę albo kurtkę, jeśli mężczyzna – zakłada na głowę kobiecą czapkę. Taki strój ma oczywiście swoją magiczną funkcję – odpędza od ofiarnika złe, czarne siły. Sprawujący obrzęd w czasie ofiary najpierw wypowiada imię tego zmarłego, który mieszkał w jego domu przed nim, później wymienia imiona wszystkich zmarłych, które pamięta. Na koniec w odniesieniu do wszystkich wymienionych zmarłych wypowiada jedną formułę: "Wybaczcie, starcy i staruszki. Zbierzcie się wszyscy razem, jedzcie i pijcie. Kogo nie wymieniłem, niech mi wybaczy. Dziadowie i babki, dajcie cierpliwość, pokój, zdrowie. Niech trafi do was, niech idzie do nieba."

Następnie ofiarnik wypowiadając te słowa wychodzi na dwór z talerzem, na którym znajduje się przeznaczony zmarłym pokarm. Przechyla go w stronę zachodu słońca i zostawia.

Później wynosi się pokarm dla tego, który zmarł ostatni. Najpierw talerz z pokarmem stawia się na końcu stołu. Obok talerza albo na chlebie będącym częścią ofiary zapala się świecę. Ofiarę zaczyna w tym przypadku najbliższa rodzina zmarłego, później każdy zaproszony członek rodu. Każdy wypowiada jakieś słowa. Najczęściej używają tej formuły: "[tu imię zmarłego] na tamtym świecie żyj dobrze, bądź szczęśliwy, niech ci niczego nie brakuje, żyj szczęśliwie, dostatnio. Niech trafi do ciebie, niech idzie do nieba". Do woreczka wkładają kilka uprzednio przygotowanych, wymytych miedzianych monet. W czasie wkładania monet do woreczka wypowiadają następujące słowa: "[tu imię zmarłego]! Dostatnio, dobrze żyj na tamtym świecie. Niech ci niczego nie brakuje, dobrze, zamożnie żyj". Woreczek z pieniędzmi kładą obok talerza z ofiarą (później razem z łbem i łapami zwierzęcia wynoszą go na miejsce właściwej ofiary i rozdają jego zawartość dzieciom). Łeb i łapy kładą na razie na koniec stołu albo na krzesło. Po wyniesieniu pokarmu dla zmarłych przed dom kładą je na środek podłogi. Potem sami siadają do stołu i ucztują. Każdy z przybyłych gości stara się usiąść za stołem, co ma zapewnić dostatnie i syte życie. W obrzędzie mogą uczestniczyć tylko zaproszeni goście.

Następnie zgromadzeni szykują się do swoistej procesji na miejsce właściwej ofiary. Mężczyznę ubierają w koszulę uszytą dla kobiety, kobietę – w strój mężczyzny. Czasami wdziewają ubranie należące do samego zmarłego. Prowadzącego obrzęd mężczyznę nazywają "panną młodą, synową", kobietę odpowiednio "panem młodym, zięciem". Pozostałe po "stypie" kości zbierają na jedno naczynie (dawniej do osobnego worka) i zgromadzeni wokół niego śpiewają zwyczajowe pieśni weselne. "Panna młoda" lub "pan młody" siadają obok talerza wypełnionego kośćmi, następnie przejmują od innych beczkę wina, którym częstują obecnych krewnych. "Weselnicy" niosą na szyjach ręczniki. Obok położonych na ziemi łba i łap ofiarowanego zwierzęcia kładą poduszkę. Jako pierwszy klęka na niej człowiek, który ofiarował swoje zwierzę dla obrzędu. Wypowiada on następujące słowa: "Nasza matko / nasz ojcze, oto dajemy ci krowę, abyś ją doiła / konia, abyś go ujeżdżał. Dziękujemy ci za to, że nas urodziłaś / wychowałeś. Wybacz nam, daj nam pokój i zdrowie, strzeż nas. Żyj na tamtym świecie dobrze, radośnie, w dostatku. Ta ofiara (dosł. 'to, co wyrzucamy') niech do ciebie trafi, niech idzie do nieba". Następnie przemawiają bliscy zmarłego. Wszyscy śpiewają pieśni weselne.

Pieśń weselna (zwykle śpiewana w domu narzeczonego)

Błogosław, błogosław,
łeb i łapy, które złożyliśmy w ofierze.

Synowie których wychowałeś
dają głowę i nogi konia.

Nie zapomnimy cię
tak długo jak gąsior zapładnia gęś
byk rodzi cielaka.

Jak nalewacie tak nalewajcie dalej
Lejcie więcej.

Nasze serce tylko
niech żyje radośnie

Pieśń weselna (śpiewana pannie młodej)

Pieśń weselna śpiewana kobiecie jest bardzo podobna, różnica między nimi zawiera się w pierwszej strofie:

Błogosław, błogosław
ofiarowane przez nas łeb i łapy.

Córki, które urodziłaś
dają ci dojną krowę...

Przed wyjściem z domu zgromadzeni zasiadają do stołu – aby zmarli nie szli za nimi. W domu zostają ponadto najstarsi członkowie rodu. Sadzają ich za stół i nazywają "mówiącymi zza stołu"; zostawiają im kieliszki z wódką. Talerz z ofiarą wynosi najstarszy członek rodu, którego pas jest przewiązany fartuchem. Łeb i łapę przeznaczone na ofiarę wynosi się z domu odwróconymi na wschód. Po wyjściu na dwór kładą je na sanki (wcześniej na sanie). Na kości kładą kawałki płótna, starannie uszyte ubranka, drobne monety. Procesja po wyjściu z domu udaje się nad rzekę (wzdłuż drogi prowadzącej na cmentarz).

Pana młodego (kobietę) i pannę młodą (mężczyznę) inni uczestnicy obrzędu sadzają na sanki razem z łbem i łapami zwierzęcia, czemu towarzyszy dzwonienie dzwoneczkami; śpiewając pieśni weselne udają się na miejsce złożenia ofiary. Następnie zajmują miejsce w pobliżu rzeki i rozpalają ognisko. Stojąc wokół niego śpiewają pieśni ofiarne albo ulubione pieśni zmarłego. Pomału kosztują pokarmów i wódki, i wyrażają przy tym życzenie, aby ofiara trafiła do nieba. Po tym ustawiają łapy zwierzęcia tak, aby ich przednia część była skierowana do nich. Łeb odwracają, aby leżał zgodnie z prądem rzeki. Obydwie części ofiary wiążą uprzężą, aby zmarły łatwo mógł ją zabrać ze sobą. Ofiarę wtykają do ziemi i zostawiają na miejscu, tak jak i naczynie. Pieniądze z woreczka rozdają dzieciom. Aż do wygaśnięcia ogniska śpiewają, piją wódkę. Ostatni pozostały na miejscu starzec kreśli siekierą trzy krzyże na miejscu pozostałym po ognisku, wymawiając przy tym imiona wszystkich przybyłych uczestników. Odchodzącym nie wolno odwrócić się za siebie, gdyż według wierzeń mogliby zobaczyć swój los. Po złożeniu ofiary przy dźwięku dzwonu wraca się do domu. Powracający przed wejściem do domu rozsypują popiół, aby zmarli nie mogli do niego wejść, aby ich gniew trzymał się z daleka i aby nie pozostali wśród uczestników obrzędu. Udmurci wierzyli, że popiół chroni przed działaniem złych sił.

Uczestnicy zostawiają na dworze także wszystkie swoje narzędzia, ponieważ zło mogłoby trafić razem z nimi do środka.

W domu powracających witają "mówiący". Poją ich wódką, każą usiąść za stołem. Po wejściu do środka uczestnicy obrzędu dotykają pieca. W ten sposób odrzucają od siebie wszelkie zło, wszelkie nieczyste moce. Następnie zasiadają za stołem i powoli jedzą oraz śpiewają, wspominając zmarłego.

W ten sposób jeden ze starych zwyczajów dobiega końca. Ten obrzęd w naszej wsi odbywa się często. Każdego roku w jakiejś rodzinie wspominają swojego zmarłego: aby żył dobrze na tamtym świecie i jednocześnie strzegł nas, którzy jeszcze żyjemy.

Nikołaj Anisimow
(tłum. z udmurckiego: Piotr Pałgan)

stat4u